નવરાત્રિમાં ગરબાનું મહત્વ અને ગરબાના દીવાનો અર્થ
દીવાની આસપાસ ફરતી ભક્તિનું વર્તુળ

Abhilash Ramakrishna
17 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ
નવરાત્રિમાં ગરબાનું મહત્વ માત્ર નૃત્ય પૂરતું નથી. ગરબો એ માતાજીની આરાધનાનો એક પ્રકાર છે, જેમાં ભક્તો દીવાની આસપાસ ગોળ ફરીને તાળીઓના તાલે ગાય છે. મધ્યમાં પ્રગટાવેલા દીવા અને ગરબાનો અર્થ એ છે કે ભક્ત પોતાની ભક્તિને માતાજીની આસપાસ કેન્દ્રિત કરે છે. આ લેખમાં ગરબો શું છે, તેનો દીવો શું સૂચવે છે અને નવરાત્રિ ગરબા પરંપરા ઘરોમાં કેવી રીતે જળવાય છે તે સમજાવ્યું છે.
ગરબો શું છે
ગરબો શબ્દ ગર્ભ સાથે જોડાયેલો મનાય છે. પરંપરામાં છિદ્રોવાળી માટીની માટલી, જેમાં દીવો મૂકવામાં આવે છે, તેને ગરબો કહેવાય છે. એ જ માટલીની આસપાસ ગવાતાં માતાજીનાં ગીતોને પણ ગરબા કહેવાય છે, અને એ ગીતો પર થતા ગોળ નૃત્યને પણ ગરબા કહે છે.
એટલે ગરબો ત્રણ રીતે ઓળખાય છે:
- દીવાવાળી માટીની માટલી
- માતાજીની સ્તુતિનાં ગીતો
- તાળી કે દાંડિયાના તાલે થતું વર્તુળાકાર નૃત્ય
ગરબો અને રાસ એક નથી. રાસમાં દાંડિયા હાથમાં લઈને રમાય છે, જ્યારે ગરબામાં મુખ્યત્વે તાળીઓ અને પગની ગતિ હોય છે. જોકે આજે બંને એક સાથે રમાય છે અને લોકો ઘણી વાર બંનેને ગરબા જ કહે છે.
ગરબાના દીવાનો અર્થ
માટલીમાં પાડેલાં નાનાં છિદ્રોમાંથી દીવાનો પ્રકાશ બહાર આવે છે. પરંપરાગત સમજ મુજબ એ પ્રકાશ માતાજીની શક્તિનું પ્રતીક છે, જે ગર્ભમાં રહેલા જીવનની જેમ અંદર ધબકે છે. એટલે જ ગરબાને ગર્ભદીપ પણ કહેવાય છે.
ઘણા ઘરોમાં ગરબાની અંદર માટી કે સોપારી મૂકી, દીવો પ્રગટાવી, ગરબાની ઉપર નાળિયેર અને ચુંદડી મૂકવામાં આવે છે. આ બધી વિગતો કુટુંબ અને ગામ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે, તેથી તમારા ઘરની રીત જ સાચી ગણવી.
વર્તુળમાં ફરવાનો ભાવ
ગરબો હંમેશાં ગોળ રમાય છે. વર્તુળનો કોઈ આરંભ કે અંત નથી, અને એને જીવન અને સમયના ચક્રનું પ્રતીક ગણવામાં આવે છે. મધ્યમાં દીવો કે માતાજીની છબી હોય છે અને બધા તેની આસપાસ ફરે છે. સૌ એક જ કેન્દ્રની આસપાસ હોવાથી ત્યાં ઊંચ-નીચનો ભેદ રહેતો નથી.
તાળીઓ પણ માત્ર તાલ માટે નથી. ઘણા ભક્તો કહે છે કે તાળીના અવાજ સાથે મન ગીતના શબ્દોમાં ઠરે છે, અને એ એક પ્રકારનું સામૂહિક નામસ્મરણ બની જાય છે.
નવરાત્રિ ગરબા પરંપરા: ઘર અને શેરી
નવરાત્રિમાં ગરબાની સ્થાપના ઘટસ્થાપન સાથે થાય છે, અને રોજ સાંજે આરતી પછી ગરબા ગવાય છે. ગુજરાતમાં શેરી, સોસાયટી અને ગામના ચોકમાં મોટા સમૂહમાં ગરબા રમાય છે. પ્રાચીન, પરંપરાગત ગરબા ઘણી વાર ઢોલ અને થાળી જેવાં સાદાં વાદ્યો સાથે ગવાય છે, જ્યારે આજે સંગીત મંડળીઓ અને સ્પીકરનો ઉપયોગ પણ સામાન્ય છે.
પ્રદેશ પ્રમાણે ઢબ બદલાય છે. સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ, ઉત્તર અને દક્ષિણ ગુજરાતમાં ગરબાના ઢાળ, તાલ અને પહેરવેશમાં ફેર જોવા મળે છે. શક્તિ ઉપાસક ઘરોમાં ગરબો દેવીની ઉપાસનાનું સીધું અંગ હોય છે, જ્યારે બીજા ઘણા ઘરોમાં તે સામાજિક ઉત્સવ તરીકે વધારે ઊજવાય છે.
ગરબાનાં ગીતોમાં શું ગવાય છે
પરંપરાગત ગરબાનાં ગીતોમાં માતાજીનાં વિવિધ સ્વરૂપો, જેમ કે અંબા, બહુચરાજી અને કાળકા, તથા તેમની લીલાનાં વર્ણનો આવે છે. કેટલાંક ગીતોમાં સામાન્ય જીવનની વાતો પણ માતાજીને સંબોધીને ગવાય છે. ગરબાના શબ્દો પેઢી દર પેઢી મોઢે ઊતરતા આવ્યા છે, એટલે એક જ ગરબાની પંક્તિઓ ગામે ગામે થોડી જુદી મળે છે.
ગરબો રમતી વખતે શું ધ્યાનમાં રાખવું
ગરબો રમવો એ આનંદ છે, પણ તેમાં ભક્તિભાવ જળવાય એ મહત્વનું છે. થોડી સરળ વાતો:
- ગરબો શરૂ કરતાં પહેલાં માતાજીની આરતી કરવી અને દીવાને પ્રણામ કરવા
- ગીતના શબ્દોનો અર્થ સમજીને ગાવાનો પ્રયત્ન કરવો
- નાનાં બાળકો અને વડીલોને સાથે લઈને રમવું, કારણ કે ગરબો સૌનો છે
- માતાજીની છબી કે ગરબાની આસપાસ ચંપલ-બૂટ પહેરીને ન ફરવું
ગરબો શીખવા માટે કોઈ ખાસ તાલીમ જરૂરી નથી. તમે ઘરની આરતી પછી પરિવાર સાથે એક જ ગીત ગાઈને શરૂઆત કરી શકો છો. ધીમે ધીમે પગની ગતિ અને તાળી આપોઆપ જોડાઈ જાય છે, અને ગરબો તમારી પોતાની ભક્તિનો ભાગ બની જાય છે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
ઘરમાં ગરબો ક્યારે સ્થાપવો અને દીવો ઓલવાઈ જાય તો શું કરવું?
ગરબો સૌથી પહેલાં બેસાડવાનું ઘટસ્થાપન નવરાત્રિના પ્રથમ દિવસે, એટલે આસો સુદ એકમે કરવામાં આવે છે. ઘણા ઘરોમાં આ દીવો નવ દિવસ સુધી અખંડ પ્રગટેલો રાખવામાં આવે છે. જો કોઈ કારણે દીવો ઓલવાઈ જાય તો ગભરાવાની જરૂર નથી, માતાજીનું સ્મરણ કરી ફરી પ્રગટાવી લેવો.
નવરાત્રિ પૂરી થયા પછી ગરબાનું શું કરવું?
પરંપરાગત રીતે નવરાત્રિની સમાપ્તિ પછી ગરબાનું માટીનું પાત્ર જળમાં વિસર્જિત કરવામાં આવે છે, જેથી માટી ફરી પ્રકૃતિમાં ભળી જાય. કેટલાક ઘરોમાં ગરબો આખું વર્ષ માતાજીના સ્થાનકે સાચવવાની રીત પણ છે. તમારા કુળની પરંપરા અનુસાર નિર્ણય લેવો.
શું ગરબો ફક્ત ગુજરાતમાં જ રમાય છે?
ગરબો ગુજરાતનો ખાસ લોકપ્રિય પ્રકાર છે, પણ દેવીની આરાધનામાં ગોળ ફરીને ગાવાની રીત બીજે પણ જોવા મળે છે. એટલે એમ કહેવું કે ગરબો ફક્ત ગુજરાતમાં જ થાય છે એ પૂરેપૂરું સાચું નથી. ગુજરાતમાં તેનું સ્વરૂપ અને પ્રસાર સૌથી વધારે વિકસ્યો છે એમ કહી શકાય.


