घरगुती गणपती पूजेचा संपूर्ण विधी
भक्तिभावाने, क्रमाने आणि शांत मनाने

Kushal K
17 नोव्हेंबर 2026 • 5 मिनिटे
घरगुती गणपती पूजा विधी हा सोळा उपचारांच्या क्रमाने केला जातो. त्याची सुरुवात संकल्पाने होते, मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली जाते, मग आवाहन, आसन, स्नान, वस्त्र, दूर्वा, नैवेद्य आणि आरती असा क्रम येतो. पूजा सोपी असली तरी ती क्रमाने आणि शांत मनाने केली, की तिचा भाव टिकतो. खाली मांडलेला क्रम बहुतेक घरांमध्ये चालणारा आहे. पण पूजेतील लहान तपशील कुटुंबानुसार वेगळे असू शकतात, म्हणून तुमच्या घरची परंपरा आणि गुरुजींचा सल्ला नेहमी प्रमाण मानावा.
पूजेची तयारी आणि साहित्य
पूजेच्या आदल्या दिवशी घर स्वच्छ करा आणि पूजेची जागा ठरवा. चौरंग किंवा पाट मांडून त्यावर स्वच्छ वस्त्र पसरा. मूर्तीचे तोंड शक्यतो पूर्वेकडे किंवा पश्चिमेकडे राहील असे पाहावे, असा प्रघात अनेक घरांत आहे.
गणेश पूजा साहित्य आधीच एकत्र ठेवा, म्हणजे पूजेच्या मध्यात उठावे लागत नाही:
- हळद, कुंकू, गुलाल, अक्षता आणि चंदन
- दूर्वा (गणपतीला विशेष प्रिय मानल्या जातात) आणि लाल फुले
- उदबत्ती, कापूर, निरांजन आणि तुपाची वात
- पंचामृतासाठी दूध, दही, मध, साखर आणि तूप
- विड्याची पाने, सुपारी, नारळ आणि फळे
- नैवेद्यासाठी मोदक किंवा घरी केलेला गोड पदार्थ
संकल्प आणि आचमन
पूजेला बसण्यापूर्वी स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे नेसा. आसनावर बसून तीन वेळा आचमन करा आणि प्राणायाम करून मन शांत करा. नंतर हातात पाणी घेऊन संकल्प सोडला जातो. यात तुमचे नाव, गोत्र आणि पूजा कशासाठी करत आहात हे सांगितले जाते. संकल्प म्हणजे पूजेचा हेतू देवासमोर मांडणे. मंत्र पाठ नसतील तर साध्या मराठीत हेतू सांगितला तरी चालते.
प्राणप्रतिष्ठा आणि आवाहन
गणपती प्राणप्रतिष्ठा विधी म्हणजे मूर्तीत देवत्वाचे आवाहन करणे. मूर्तीसमोर अक्षता घेऊन गणपतीला घरी येण्याची प्रार्थना केली जाते. त्यानंतर मूर्तीवर अक्षता वाहून तिची स्थापना होते. प्राणप्रतिष्ठेचे मंत्र गुरुजी म्हणतात. घरी स्वतः पूजा करणारे अनेक जण पूजेची पुस्तिका वाचून मंत्र म्हणतात. मंत्र उच्चारायला कठीण वाटले तर ते अशुद्ध म्हणण्यापेक्षा गुरुजींना बोलावणे किंवा श्रद्धेने साधी प्रार्थना करणे अधिक योग्य ठरते.
षोडशोपचार पूजा
प्रतिष्ठेनंतर देवाला पाहुण्यासारखे सन्मानाने उपचार अर्पण केले जातात. यांना षोडशोपचार म्हणतात, म्हणजे सोळा उपचार. साधारण क्रम असा असतो: आसन, पाद्य, अर्घ्य, आचमन, स्नान, वस्त्र, यज्ञोपवीत, गंध, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, तांबूल, दक्षिणा, आरती आणि मंत्रपुष्प. स्नानात पंचामृत आणि नंतर शुद्ध पाण्याचा अभिषेक होतो. गंध लावताना चंदन, हळद, कुंकू वापरले जाते. त्यानंतर दूर्वा आणि फुले अर्पण केली जातात. मोठ्या पूजेत वेळ लागतो, पण घरगुती पूजा कमी उपचारांनीही भक्तिभावाने करता येते.
नैवेद्य आणि आरती
नैवेद्याचे ताट देवासमोर ठेवून त्याभोवती पाण्याने वर्तुळ काढले जाते आणि नैवेद्य अर्पण केला जातो. मोदक हा गणपतीचा खास नैवेद्य मानला जातो. नैवेद्यानंतर कापराची आणि निरांजनाची आरती होते. सुखकर्ता दुःखहर्ता ही आरती घराघरांत म्हटली जाते. आरतीनंतर मंत्रपुष्प आणि प्रदक्षिणा, नंतर नमस्कार. आरतीनंतर सर्व कुटुंब मिळून प्रसाद घेते.
प्रदेशानुसार फरक आणि सामान्य चुका
कोकण, देश, विदर्भ आणि मराठवाड्यात पूजेचे काही तपशील वेगवेगळे आढळतात. कुठे गौरीसोबत गणपती बसतात, कुठे दीड दिवसाचा गणपती असतो, तर कुठे पाच, सात किंवा दहा दिवसांचा. नैवेद्याचे पदार्थही प्रदेशानुसार बदलतात. हे फरक चुकीचे नाहीत, ते कुलाचार आहेत.
सामान्य चुका टाळा. घाईत मंत्र चुकीचे म्हणू नका. फाटकी किंवा शिळी फुले वापरू नका. तुळस गणपतीला वाहिली जात नाही, अशी अनेक घरांतील परंपरा आहे. तुमच्या कुलाचाराबद्दल मोठ्यांना विचारा आणि तोच पाळा.
पूजेनंतर काय करावे
पूजा संपल्यावर देवाला नमस्कार करून झालेल्या चुकांसाठी क्षमा मागावी. निर्माल्य वेगळे गोळा करून आदराने विसर्जित करा किंवा झाडाच्या मुळाशी ठेवा. उरलेला प्रसाद घरातील सर्वांना आणि शेजाऱ्यांना वाटा. रोज सकाळ-संध्याकाळ आरती करण्याची सवय ठेवली, तर घरात पूजेचे वातावरण टिकून राहते.
घरी गणपती पूजा कशी करावी
- जागा आणि साहित्य तयार करा पूजेची जागा स्वच्छ करून चौरंगावर वस्त्र पसरा. हळद, कुंकू, अक्षता, दूर्वा, फुले, पंचामृत, नैवेद्य आणि निरांजन आधी जवळ ठेवा.
- आचमन करून संकल्प सोडा स्नान करून आसनावर बसा. तीनदा आचमन करा आणि हातात पाणी घेऊन नाव, गोत्र आणि पूजेचा हेतू सांगून संकल्प सोडा.
- प्राणप्रतिष्ठा करा मूर्तीसमोर अक्षता घेऊन गणपतीचे आवाहन करा आणि प्रतिष्ठेचे मंत्र म्हणा. मूर्ती आसनावर स्थापन करा.
- स्नान आणि वस्त्र अर्पण करा मूर्तीला पंचामृताने आणि मग शुद्ध पाण्याने अभिषेक करा. नंतर वस्त्र आणि गंध अर्पण करा.
- दूर्वा आणि फुले वाहा गंध लावल्यावर दूर्वा आणि लाल फुले अर्पण करा. धूप आणि दीप ओवाळा.
- नैवेद्य दाखवा नैवेद्याच्या ताटाभोवती पाण्याने वर्तुळ काढून मोदक आणि इतर पदार्थ अर्पण करा. नंतर विड्याचे पान आणि दक्षिणा ठेवा.
- आरती आणि प्रदक्षिणा करा कापराची आणि निरांजनाची आरती करा. मंत्रपुष्प, प्रदक्षिणा आणि नमस्कार करून क्षमाप्रार्थना म्हणा आणि प्रसाद वाटा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
घरी गुरुजी बोलावता आले नाहीत तर पूजा स्वतः करता येते का?
गुरुजी उपलब्ध नसतील तर पूजेची छापील पुस्तिका वापरून क्रमाने पूजा करता येते. मंत्र उच्चारायला जमत नसतील तर आवाहन, गंध-पुष्प, नैवेद्य आणि आरती इतक्या उपचारांनी भावपूर्ण साधी पूजा करणे पुरेसे मानले जाते. भाव आणि क्रम महत्त्वाचा.
गणपती किती दिवसांचा बसवायचा आणि मुहूर्त कसा पाहायचा?
यासाठी तुमच्या घरची परंपरा आणि पंचांग पाहावे. गणपती कुठे किती दिवसांचा बसवायचा हे कुलाचारानुसार ठरते: दीड, पाच, सात किंवा दहा दिवस असे प्रकार आढळतात. मुहूर्त पंचांगात किंवा गुरुजींकडून तपासून घ्या.
पूजेत एखादा उपचार किंवा मंत्र राहून गेला तर काय करावे?
पूजेतील चुकांबद्दल घाबरू नका. पूजेच्या शेवटी क्षमाप्रार्थना केली जाते, ज्यात नकळत झालेल्या चुकांसाठी देवाची क्षमा मागितली जाते. प्रामाणिक भक्तीला विधीपेक्षा अधिक महत्त्व दिले जाते.


