देव दिवाळी 2026: तिथी आणि दीपदान मुहूर्त

देव दिवाळी: महत्त्व

देव दिवाळी, म्हणजे देवांची दिवाळी, कार्तिक पौर्णिमेला, दिवाळीनंतर पंधरा दिवसांनी येते. ती वाराणसीत सर्वात प्रसिद्ध आहे, जिथे गंगेचे घाट एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत दिव्यांनी उजळतात.

भक्त मानतात की या रात्री देव गंगेत स्नान करण्यासाठी आणि उत्सव साजरा करण्यासाठी काशीत उतरतात. लोक घाटांवर दिवे लावतात आणि नदीत सोडतात. सकाळचे गंगास्नान, कार्तिक पौर्णिमा स्नान, विशेष पुण्यकारक मानले जाते.

कार्तिक पौर्णिमेला त्रिपुरारी पौर्णिमा असेही म्हणतात, कारण ती असुर त्रिपुरासुरावरील शिवाच्या विजयाचा दिवस आहे. तिच्यासोबत कार्तिक महिन्याची सांगता होते, जो रोजचे दीपदान, नदीस्नान आणि प्रार्थनेचा महिना आहे.

देव दिवाळी: कथा

तीन असुर भावांना, ज्यांना एकत्रितपणे त्रिपुरासुर म्हणतात, असे वर मिळाले की त्यांना तीन उडणारी नगरे मिळाली. ही नगरे तिन्ही एका रेषेत आल्यावरच, आणि तीही एकाच बाणाने, नष्ट होऊ शकत होती. या वराच्या बळावर असुर त्रिलोकाला छळू लागले.

शिव पृथ्वीपासून बनलेल्या रथावर आरूढ झाले, ज्याची चाके सूर्य आणि चंद्र होती, आणि तिन्ही नगरे एका रेषेत येण्याची वाट पाहिली. त्यांनी एकाच बाणाने तिन्ही नष्ट केली आणि त्रिपुरारी म्हणून ओळखले गेले. देवांनी दिवे लावून उत्सव केला, आणि तोच उत्सव देव दिवाळी म्हणून स्मरला जातो.

घरी देव दिवाळी पूजा कशी करावी

1. पौर्णिमेचे स्नान करा सकाळी लवकर नदीत स्नान करा, किंवा घरी आंघोळीच्या पाण्यात गंगाजल घाला.
2. शिव आणि विष्णूची पूजा शिवाला पाणी, फुले आणि बेल, आणि विष्णूला तुळस आणि दिवा अर्पण करा. अनेक जण सत्यनारायण कथाही करतात.
3. दान करा गरजूंना अन्न, दिवे, वस्त्र किंवा तीळ दान करा. कार्तिक पौर्णिमेचे दान विशेष फलदायी मानले जाते.
4. सांजवेळी दिवे लावा वर दिलेल्या प्रदोष काळात दारात, तुळशीजवळ, देवघरात आणि पाण्याजवळ पणत्या लावा.
5. दिवा सोडा नदी किंवा तलावाजवळ राहत असाल तर प्रार्थनेसह पानावर छोटा दिवा सोडा.
6. गंगा आरती पाहा वाराणसीत घाटांवरील संध्याकाळची आरती पाहा. इतरत्र असाल तर घरी आरती करा.

देव दिवाळी पूजा साहित्य

• मातीच्या अनेक पणत्या
• तूप किंवा तिळाचे तेल आणि कापसाच्या वाती
• गंगाजल
• फुले आणि बेलपत्रे
• तुळशीची पाने
• उदबत्ती आणि कापूर
• दिवे सोडण्यासाठी पानांचे द्रोण
• फळे आणि मिठाई
• दानासाठी अन्न, वस्त्र, तीळ

प्रादेशिक परंपरा

वाराणसी

दहा लाखांहून अधिक दिवे घाट उजळवतात, सोबत गंगा आरती, मिरवणुका आणि आतषबाजी.

ओडिशा

बोइत बंदाण: जुन्या सागरी व्यापाराच्या स्मृतीत लोक दिवे असलेल्या छोट्या होड्या पाण्यात सोडतात.

पुष्कर, राजस्थान

पुष्कर मेळा कार्तिक पौर्णिमेला सरोवरातील पवित्र स्नानाने शिखर गाठतो.

शीख आणि जैन परंपरा

कार्तिक पौर्णिमेला गुरु नानक जयंती साजरी होते, आणि जैन बांधव पालीतानाची यात्रा करतात.

वाराणसीची देव दिवाळी

देव दिवाळीच्या संध्याकाळी दक्षिणेतील रविदास घाटापासून उत्तरेतील राजघाटापर्यंत घाटांच्या पायऱ्या मातीच्या पणत्यांनी सजतात. उजळलेला किनारा पाहण्यासाठी नदी होड्यांनी भरून जाते, आणि दशाश्वमेध घाटावर गंगा आरती भव्य स्वरूपात होते.

उत्सवाचे आजचे भव्य स्वरूप काही दशकांपूर्वी घाट उजळवण्याच्या एका स्थानिक प्रयत्नातून वाढले. आता तो भारतभरातून आणि परदेशातून लोकांना आकर्षित करतो, म्हणून होड्या आणि हॉटेल्स खूप आधीच आरक्षित होतात.

देव दिवाळी: तारखा