प्रबोधिनी एकादशी 2026: तिथी आणि पारणाची वेळ

प्रबोधिनी एकादशी: महत्त्व

प्रबोधिनी एकादशी ही कार्तिक शुद्ध एकादशी आहे. उत्तर भारतात तिला देवउठनी एकादशी म्हणतात, म्हणजे देव जागे होण्याचा दिवस. परंपरेनुसार चार महिन्यांपूर्वी आषाढी एकादशीला योगनिद्रेत गेलेले विष्णू या दिवशी जागे होतात.

हिला देवोत्थान एकादशी असेही म्हणतात, आणि महाराष्ट्रात ती कार्तिकी एकादशी म्हणून ओळखली जाते. ती चातुर्मासाचा शेवट आहे, ते चार महिने जेव्हा विवाह आणि इतर मोठे संस्कार सहसा टाळले जातात. या दिवसापासून अनेक कुटुंबांत लग्नसराई पुन्हा सुरू होते.

ही वर्षातील सर्वात महत्त्वाच्या एकादशींपैकी एक आहे. अनेक जण ती कडकपणे पाळतात, आणि संध्याकाळ दिवे, गीते आणि शंखनादाने विष्णूचे स्वागत करण्यात जाते. अनेक घरांत दुसऱ्या दिवशी किंवा पुढील दिवसांत तुळशी विवाह होतो.

प्रबोधिनी एकादशी: कथा

पुराणे सांगतात की पावसाळ्याच्या महिन्यांत विष्णू क्षीरसागरात शेषनागावर झोपतात, आणि जग त्यांच्या देखरेखीखाली विश्रांती घेते. या एकादशीला देव आणि भक्त प्रार्थना आणि संगीताने त्यांना जागे करतात.

एका प्रचलित कथेनुसार विष्णूने असुर शंखासुराशी दीर्घ युद्ध केले आणि विजयानंतर थकून चार महिने विश्रांती घेतली, मग या एकादशीला ते जागे झाले. माहात्म्य ग्रंथ या व्रताचे पुण्य अनेक मोठ्या यज्ञांइतके सांगतात.

प्रबोधिनी एकादशीचे व्रत कसे करावे

1. दशमीला हलके जेवण आदल्या दिवशी एकदाच साधे जेवण घ्या आणि सूर्यास्तानंतर धान्य टाळा.
2. स्नान आणि संकल्प सकाळी लवकर स्नान करा आणि विष्णूसमोर व्रताचा संकल्प करा.
3. विष्णूची पूजा करा तुळस, पिवळी फुले, चंदन आणि तुपाचा दिवा अर्पण करा. विष्णुसहस्रनाम किंवा एखादे विष्णू स्तोत्र म्हणा.
4. विष्णूची पावले काढा उत्तर भारतातील अनेक घरांत स्त्रिया अंगणात तांदळाच्या पिठाने किंवा खडूने विष्णूची पावले काढतात आणि त्यांना चाळणी किंवा टोपलीने झाकतात.
5. संध्याकाळी देवाला जागे करा संध्याकाळी अनेक दिवे लावा, शंख फुंका, घंटा वाजवा आणि गीते गाऊन विष्णूला जागे करा. ऊस, शिंगाडा आणि रताळे यांसारखे हंगामी पदार्थ अर्पण करा.
6. जागरण करा अनेक जण भजने गात रात्र जागवतात. झोपलात तरी उपवासाच्या दिवशी दिवसा झोपू नका.
7. उपवास सोडा दुसऱ्या दिवशी विष्णूला नैवेद्य दाखवून वर दिलेल्या पारणाच्या वेळेत उपवास सोडा.

प्रबोधिनी एकादशी पूजा साहित्य

• विष्णूची प्रतिमा किंवा शाळिग्राम
• तुळशीची पाने
• पिवळी फुले आणि हार
• चंदन
• संध्याकाळसाठी अनेक तुपाचे दिवे
• शंख आणि घंटा
• चित्रासाठी तांदळाचे पीठ किंवा खडू
• ऊस
• शिंगाडा आणि रताळे
• हंगामी फळे
• पंचामृत

प्रादेशिक परंपरा

उत्तर प्रदेश आणि बिहार

कुटुंबे विष्णूची पावले काढतात, टोपलीखाली ऊस आणि नवे पीक ठेवतात, आणि सांजवेळी गीते गाऊन देवाला जागे करतात.

महाराष्ट्र

ही कार्तिकी एकादशी आहे. कार्तिकी वारीच्या शेवटी लाखो वारकरी विठ्ठलदर्शनासाठी पंढरपूरला पोहोचतात.

गुजरात आणि राजस्थान

अनेक जण याच संध्याकाळपासून तुळशी विवाह सुरू करतात, आणि लग्नसराई उघडते.

दक्षिण भारत

ही उत्थान एकादशी म्हणून पाळली जाते आणि विष्णू मंदिरांत विशेष पूजा होते.

प्रबोधिनी एकादशीला काय खावे आणि काय टाळावे

प्रत्येक एकादशीप्रमाणे धान्य, डाळी आणि कडधान्ये टाळली जातात. अनेक जण कांदा, लसूण आणि शिळे अन्नही टाळतात.

उपवासाचे सामान्य पदार्थ म्हणजे फळे, दूध, दही, सुकामेवा, साबुदाणा, शिंगाड्याचे पीठ, राजगिरा आणि बटाटा किंवा रताळ्याचे पदार्थ. संध्याकाळी विष्णूला अर्पण केलेले ऊस आणि शिंगाड्यासारखे हंगामी पदार्थ पूजेनंतर अनेकदा प्रसाद म्हणून खाल्ले जातात.

प्रबोधिनी एकादशी: तारखा